Belgeli Yapım Evreleri
Kadınlar mahfili için genişletme izni
Arşiv kayıtlarında, dar gelen kadınlar mahfilinin 7 × 18 zira kadar genişletilmesi isteği ve buna verilen izin yer alır. Bu belge kilisenin 1870'ten önce de faal olduğunu gösterir.
Ruhsatsız çan kulesi kaydı
DH.MKT. 69/33 numaralı belgede ruhsat alınmadan inşa edilmiş bir çan kulesinden söz edilir. Bu kayıt, 1890'larda yapının çanlı bir cephe düzenine sahip olduğunu destekler.
Keşif ve yeniden inşa süreci
Arşivde geçen keşif evrakı, yapının yeniden ele alındığını; teknik, idarî ve ölçüsel hazırlıkların yapıldığını gösterir.
Yeniden inşa başvurusu ve izin
Özyurt Özcan, 24 Mayıs başvurusunu ve 21 Ekim iznini aktarır. Bunlar tamamlanma tarihleri değildir. İ.AZN. 28/1315 C-08 dosyasındaki ölçüler iki araştırmada farklı okunur. Karşılaştırma ve kaynaklar.
Yükseklik düzeltme talebi
Evcim, İ.AZN. 53/1321 Ş 11 dosyasında yüksekliğin 5 m yerine 13 m olarak düzeltilmesinin istendiğini aktarır; onay yazısı saptamadığını belirtir. Talep, onay ve uygulama aynı aşama değildir.
Terk ve işlev değişikliği
Kilise, nüfus mübadelesinden sonra ibadete kapandı. Cumhuriyet döneminde ahır, depo ve barınak olarak kullanıldığı için örtü sistemi, gynekaion, merdivenler ve döşeme gibi bazı öğeler kayboldu.
Önerilen Yapı ile Günümüze Ulaşan Kilise
Evcim (2010, s. 261–262), 1897 projesini 19 × 11 × 5 m olarak aktarır ve tarifin bugünkü yapıya uymadığını belirtir. Özyurt Özcan (s. 29–30) aynı dosya için 24.70, 14.70 ve 6.50 değerlerini verir; basılı metindeki “cm” birimleri açıklama gerektirir. Bunlar sessizce metreye çevrilmemelidir.
Belge asılları, keşif defteri ve plan, kesit, görünüş ekleri karşılaştırılmadan farklılık çözülemez. Kesin bitiş veya hizmete açılış tarihi verilmemelidir.
Evcim, s. 261–262 · Özyurt Özcan, s. 29–30 · Tam künyeler ve inceleme sınırları
Çan Kaydı İçin Kaynak Karşılaştırması
DH.MKT. 69/33 kaydı bu sitenin mevcut kronolojisinde 1892, Öztürk’ün 2026 makalesinde ise 1893 olarak tarihlenir. Makale, ruhsatsız çan takılması ve çalınmasından söz eder. Çanın izin durumu ile çan kulesinin izin durumu aynı kabul edilmemelidir. Belgenin aslı ve tarih dönüşümü kontrol edilmeden bu farklılıklar çözümlenmiş sayılmaz; bu nedenle mevcut kronoloji değiştirilmemiştir. Bu kayıt, çanın daha sonra söküldüğünü veya yağmalandığını tek başına kanıtlamaz.
Mimari Özellikler
Kapalı Yunan haçı planı
Yapı yaklaşık 26.35 m uzunluğunda ve 14.70 m genişliğindedir. Batıda narteks, ortada naos, doğuda ana apsis ile prothesis ve diakonikon hücreleri bulunur.
İkiz çan kuleli anıtsal batı cephesi
Narteksin iki yanında simetrik kule odaları ve kare planlı iki çan kulesi yer alır. Üç kemerli giriş, ikiz ve beşli pencere düzenleri cepheyi belirginleştirir.
Merkez mekân
Naos yaklaşık 14.50 × 13 m ölçülerindedir. Kuzey ve güney duvarlarında doğrudan girişler, doğu tarafında ise apsis ve yan hücrelere geçişler vardır.
Apsis, prothesis, diakonikon
Ana apsis yaklaşık 6.40 m genişliğinde ve 3.20 m derinliğindedir. Yanlarda litürjik işlevli iki küçük mekân bulunur. Ana apsis dıştan beş cepheli görünür.
Gynekaion ve ahşap elemanlar
Bugüne ulaşmayan kadınlar mahfili iki katlı ahşap bir düzen içermekteydi. Ahşap, çatı ve üst örtü sisteminde önemli bir malzeme olarak kullanılmıştır.
Neo-Bizans etkisi
Yapı, 19. yüzyıl sonu Osmanlı Rum mimarisinde görülen Neo-Bizans ve Rundbogenstil etkilerini taşır. Taşra kasabasında inşa edilmiş anıtsal bir örnek olması ayrıca dikkat çekicidir.
Yapının Malzemesi ve Okunabilen İzleri
Lefke taşı ve yapı tekniği
Evcim, duvarlarda taş ve tuğlanın dönüşümlü kullanıldığını, batı girişindeki iki sütunun ise mermer olduğunu belirtir. Yerel Lefke taşını sarı, kahverengi ve yeşil tonları bulunabilen bir kumtaşı olarak tanımlar. Ahşap; merdiven, pencere ve örtü elemanlarında, demir ise taşıyıcı ve gergi öğelerinde kullanılmıştır.
Eksik öğeler ne anlatır?
Yazar, yüksek tabana rağmen giriş basamaklarına ilişkin iz bulunmayışını; ikonastasis ve duvar resmi izlerinin yokluğuyla birlikte, yapının tamamlanmamış olabileceği görüşüyle ilişkilendirir. Bu, Evcim’in yorumudur; tek başına kesin tamamlanma veya ibadete açılma tarihi vermez.
Üslup benzerliği mimar kimliği değildir
Çalışma, Aya Yorgi’yi Kadıköy Hagia Triada, Kumkapı Hagia Kyriaki ve Heybeliada Ruhban Okulu ile karşılaştırır. Evcim, Aya Yorgi’nin mimarının bilinmediğini açıkça belirtir. Başka yapılardaki benzerlikler, mimarın aynı kişi olduğunu kanıtlamaz.
Kaynak: Seçkin Evcim (2010), s. 261–263, 265; malzeme tanımı: s. 263, dn. 12. Gözlemler araştırmanın yapıldığı döneme aittir; güncel durum tespiti değildir. Tam metin · Künye ve kanıt sınırları.
Dijital Belgeleme ve Yeniden İşlevlendirme
Gizem Büke Öztürk’ün 2026 tarihli çalışması, Aya Yorgi Kilisesi’nin korunması ve yeni bir işlevle kullanılması için miras yapı bilgi modellemesi (HBIM) ile çok kriterli karar yöntemlerini birlikte ele alır. Yazar, fotogrametri, lazer tarama çıktıları, arşiv kaynakları ve kamuya açık alanlardan yapılan görsel gözlemleri dijital bir yapı modelinde birleştirdiğini bildirir. Bu yöntem, yapının geometrik, tarihsel ve malzeme bilgilerinin birlikte değerlendirilmesini amaçlar.
Enerji ve çevresel performans
Aydınlatma, ısıtma, soğutma ve havalandırma gereksinimleri, kullanım yoğunluğuna bağlı göreli göstergelerle karşılaştırılır.
Bakım ve işletme maliyeti
Yeni işlevin bakım, onarım ve teknik altyapı gereksinimleri uzun vadeli ekonomik sürdürülebilirlik açısından ele alınır.
Ziyaretçi kapasitesi ve mekânsal uyum
Dolaşım, giriş ve çıkışlar, kullanıcı yoğunluğu ve yapının mimari karakteriyle uyum değerlendirilir.
Belgelemenin sınırı: Makale HBIM modellemesi yapıldığını bildirir; ancak tanımlanabilir bir HBIM model görünümü, indirilebilir model veya nokta bulutu sunmaz. Makaledeki plan ve cephe çizimleri önceki çalışmalardan aktarılmıştır ve yeni bir 2026 rekonstrüksiyonu olarak değerlendirilmemelidir.
Kaynak plan ve cephe çizimleri. Kaynak: Öztürk (2026), s. 495–498 ve 502. Tam kaynak künyesi.
Kilisenin Geleceği: Üç Kullanım Senaryosu
Öztürk, müze, kültür merkezi ve sergi salonu seçeneklerini AHP ile belirlenen ölçüt ağırlıkları ve TOPSIS sıralaması üzerinden karşılaştırır. Tablo 4’te enerji için 0,35; bakım ve işletme için 0,30; ziyaretçi kapasitesi ve mekânsal uyum için 0,35 ağırlık verilir. Yazarın bildirdiği sonuçlar şöyledir:
| Kullanım senaryosu | Bildirilen TOPSIS puanı | Sıra |
|---|---|---|
| Müze | 0,82 | 1 |
| Kültür merkezi | 0,72 | 2 |
| Sergi salonu | 0,69 | 3 |
Bu puanlar, seçilen ölçütlere ve ağırlıklara bağlı senaryo karşılaştırmalarıdır. Onay olasılığı, gerçek ziyaretçi sayısı veya kabul edilmiş bir restorasyon kararı anlamına gelmez. Çalışma yalnızca üç seçeneği değerlendirir; gerçek zamanlı kullanıcı verileri ve karma kullanım modelleri analiz kapsamı dışındadır.
Sayısal sonuçlarda açıklığa kavuşturulması gereken fark
Makalenin Şekil 5 ve 6’sında sergi salonunun ziyaretçi kapasitesi puanı yaklaşık 0,90 ile en yüksek görünürken, Tablo 4’te aynı seçenek 0,62; müze ise 0,88 olarak verilir. Bakım ve işletme değerleri de grafikler ile tablo arasında farklıdır. Bu nedenle sıralama burada yalnızca yazarın bildirdiği sonuç olarak aktarılmıştır; grafikler, farklar açıklığa kavuşturulana kadar yeniden yayımlanmamıştır.
Yazar ayrıca karar ağacıyla destekleyici doğrulama yapıldığını bildirir. Eğitim verisi, model ayarları ve doğrulama çıktıları bağımsız tekrar için yeterli ayrıntıyla sunulmadığından, bu doğrulama bağımsız olarak teyit edilmiş bir sonuç olarak ele alınmamalıdır.
Kaynak: Öztürk (2026), s. 503–506, özellikle Tablo 4. Kaynak ve DOI.
Cemaat ve Mahalle Bağlamı
Kilise Mahallesi ve Mengene Mahallesi
19. yüzyıl kayıtlarında Lefke Rumlarının özellikle Kilise Mahallesi ve Mengene Mahallesi çevresinde yoğunlaştığı görülür. Kilise, yalnızca bir ibadet yapısı değil, mahalle düzenini tanımlayan temel odak noktasıdır.
1830'lar ve sonrası nüfus kayıtları, kasabada tek Rum kilisesinin bulunduğunu; Lefke'deki Hristiyan hayatın bu merkez etrafında örgütlendiğini düşündürür.
Tek kilise, geniş cemaat
2023 tarihli Osmaneli kitabındaki değerlendirmelere göre Lefke'de ayrı Ermeni ya da Bulgar kilisesi bulunmadığından, bazı yabancı veya geçici Hristiyan grupların da bu kiliseyi kullandığı anlaşılmaktadır.
Arzuhal ve nüfus metinlerinde verilen rakamlar arasında farklılıklar olsa da, 19. yüzyıl sonu için kayda değer büyüklükte bir Rum cemaatinden söz edilebilir.
Çan, İstavroz ve Hafıza
1892/1893 çan kaydı ile 1897 yeniden inşa dosyası farklı süreçlere ilişkindir. Yenileme izni, inşaatın tamamlandığını veya belirli bir tarihte ibadete açıldığını tek başına kanıtlamaz.
Aile anlatılarında kilise çanının ve istavrozun hatırlandığı görülür. Bu hatıralar tek başına kesin belge değildir; ancak yazılı kayıtlarla birlikte düşünüldüğünde, yapının toplumsal hafızadaki yerini güçlendirir.
Görsel Dosya
Kilise Canlandırma Görselleri
Bu Sayfada İçerik İçin Kullanılan PDF Kaynakları
1977 Fotoğrafı ve Plan Karşılaştırması
Karşılaştırmalı Mimari Görseller
Araştırmaya Katkı Sunun
Elinizde Lefke'ye ait fotoğraf, belge, mezar taşı kaydı veya aile anlatısı varsa bizimle paylaşın.
✉ İletişim Formu